Real Crime Story: अंजनाबाई, रेणुका आणि सीमा – महाराष्ट्राला हादरवणारी राक्षसी आई-मुलींची गुन्हेगाथा.
1990‑96 दरम्यान पुणे, कोल्हापूर, नाशिक, ठाणे, कल्याण येथील बालअपहरण‑हत्यांची गावित बहिणींची मालिका, ‘rarest of rare’ निर्णय, मृत्युदंड ते जन्मठेप, आणि येरवडा तुरुंगातील त्यांचा वर्तमान, फर्लो‑परोलवरील न्यायालयीन घडामोडी आणि पालकांचा अद्याप न विझलेला आक्रोश त्याची ही क्राईम स्टोरी.
पुणे, कोल्हापूर, नाशिक, ठाणे आणि कल्याण या शहरांच्या गल्लीबोळात 1990 ते 1996 दरम्यान हरवलेली लहान मुले, रस्त्यांवर खो खो रडणारे पालक आणि पोलिसांच्या हाताला पुरावे न लागणारी प्रकरणे… ही सगळी मालिका होती एका आई आणि तिच्या दोन मुलींच्या थंडपणे आखलेल्या गुन्हेगारी खेळाची.
सुरुवात – दारिद्र्य, लोभ आणि गुन्ह्यांचे बीज
नाशिकच्या अतिशय गरीब घरात जन्मलेल्या अंजनाबाईने पोटापाण्यासाठी लहानपणापासून चोरीचा मार्ग स्वीकारला; तिच्यासाठी पैसा हेच सर्वकाही, नैतिकता आणि मानवी भावना या फक्त कमकुवत लोकांसाठीच्या गोष्टी.
1970 च्या दशकात ती पुण्यात एका बसचालकावर मोहित होते, त्याच्यासोबत राहायला जाते आणि त्यांच्यापासून रेणुका जन्माला येते; काही काळानंतर तोच बसचालक दोघींना सोडून दुसऱ्या शहरात जाऊन पुन्हा लग्न करतो.
पुढे एका निवृत्त सैनिक मोहन गवितसोबत राहून सीमाचा जन्म होतो, पण अंजनाबाईचे गुन्हेगारी वर्तन व पोलिसांच्या वारंवारच्या चौकशा यामुळे तोही घर सोडून दुसरीकडे संसार मांडतो.
पुण्यातील महागाई आणि रोजच्या जगण्याची धडपड पाहता अंजनाबाई स्वतःच्या मुलींनाच चोरीचं “हत्यार” बनवते; लहान रेणुका आणि नंतर सीमा हाताशी घेऊन बस, बाजार, मंदिरात त्यांच्या हातून खिसेकापर सुरू राहते.
‘आई-बाळ’ या प्रतिमेचा गुन्हेगार वापर आणि अपहरणाकडे मोर्चा
अंजनाबाईला लवकरच कळते की हातात बाळ असलेली बाई लोकांच्या नजरेत सहज निर्दोष ठरते.
चतुरशृंगी मंदिरातील एक प्रसंग या टोळीच्या मानसिकतेला निर्णायक वळण देतो – रेणुका चोरी करताना पकडली गेल्यावर स्वतःच्या बाळाला पुढे करीत, “माझं बाळ घाबरलं” अशी कळकळीची भूमिका घेते, आणि लोक तिच्यावर दया दाखवून तिला सोडून देतात.
या घटनेतून त्यांना धडा मिळतो – “बाळ म्हणजे ढाल”, आणि तिथूनच चोरीसोबत लहान मुलांचे अपहरण हा पण खात्रीशीर “हत्यार” बनतो.
1990 ते 1996 दरम्यान या तिघी, रेणुकाचा पती किरणसह, पुणे, ठाणे, कल्याण, कोल्हापूर, नाशिक इथल्या गर्दीच्या भागातून ४ महिन्यांपासून साधारण ५ वर्षांपर्यंतच्या मुलांना उचलू लागतात.
लक्ष्य ठरतात प्रामुख्याने अतिगरीब कुटुंबांची मुले – कारण अशी कुटुंबे तक्रार करायलाच कमी धजावतात, आणि केली तरी तिची दखल घेतली जाईलच याची शाश्वती नसते.
‘संतोष’चा निर्घृण खून आणि रक्तरंजित मालिकेची सुरुवात
या टोळीचा पहिला नोंदवलेला बळी – कोल्हापूरमधील एका भिकाऱ्याचा नवजात मुलगा, ज्याला पुढे “संतोष” हे नाव दिले जाते.
रेणुका त्याला कोल्हापूरहून पुण्यात घेऊन येते, काही काळ स्वतःकडे ठेवते आणि पुढच्या वर्षी महालक्ष्मी मंदिराच्या गर्दीत चोरी करण्याच्या प्लॅनसह पुन्हा कोल्हापूरला जाते.
मंदिरात चोरी करताना सीमा रंगेहात धरण्यात येताच, जमलेली गर्दी हटवण्यासाठी व स्वतःच्या सुटकेसाठी अंजनाबाई संतोषला जिन्यावरून खाली फेकते; जखमी संतोष कसाबसा तडफडत असताना तीच त्याला उचलून जवळच्या विजेच्या खांबावर वारंवार डोके आपटते आणि तिथल्यातिथे ठार मारते.
आजूबाजूचे लोक वडापाव खात उभे राहतात, पण कोणीही पुढे जाऊन अडवत नाही, हीच या गुन्ह्याची सर्वात थरकाप उडवणारी बाजू ठरते.
पर्समध्ये भरलेले शव, सिनेमागृह आणि इतर हत्याकथा
पुढच्या एका प्रकरणात बाजारातून केवळ दोन-दीड वर्षांची मुलगी उचलली जाते; सतत रडत असल्याने “काम” बिघडेल या भीतीने त्या चिमुरडीची हत्या केली जाते.
शव लपवण्यासाठी तिचे शरीर एका मोठ्या पर्समध्ये कोंबले जाते, त्या तिघी आरामात सिनेमाला जातात, चित्रपट संपेपर्यंत थांबतात आणि मग महिलांच्या शौचालयात पर्ससकट शव ठेवून निसटतात; पुढच्या दिवशी साफसफाईदरम्यान हे प्रेत सापडल्यावर पोलिसांचा ताबा मिळतो.
काही शवांच्या पोस्टमार्टेम अहवालांमध्ये मुलांना भिंतीवर आपटणे, जिन्यावरून किंवा उंचावरून खाली फेकणे असे क्रूर प्रकार दिसून येतात.
या काळात सुमारे ४० मुलं गायब झाल्याचा अंदाज समोर आला; तर न्यायालयात नोंद झालेल्या आकडेवारीनुसार १३ अपहरण आणि १० हत्यांपैकी केवळ ६ हत्या ठोस पुराव्याने सिद्ध होऊ शकल्या.
पालकांची भीती आणि पोलिसांचे सुत्र हाती येईपर्यंतचे सहा वर्ष
अचानक वाढलेली बालअपहरणाची प्रकरणे, पोलिसांच्या हाताला न लागणारी टोळी आणि शहरागणिक बदलणारे ठिकाण – यामुळे पालक लहान मुलांना घराबाहेर सोडायलाही घाबरू लागतात; मंदिर, बाजार, बसस्टॉप हे शब्दच धास्तावणारे बनतात.
दरम्यान रेणुका-सीमा- अंजनाबाई आणि किरण पुण्यातच मुक्तपणे वावरत, चोरी आणि अपहरणाचा धंदा चालू ठेवतात.
मोहन गवितच्या ‘क्रांती’चा खून – गुन्हेगाथेचा निर्णायक टर्निंग पॉइंट
अंजनाबाईचा दुसरा नवरा मोहन गवित तिच्यापासून वेगळा होऊन प्रतिभा नावाच्या महिलेशी लग्न करतो आणि त्यांना दोन मुले जन्माला येतात – त्यातील मोठी मुलगी “क्रांती” (वय ९) ही पुढे या गुन्हेगाथेतील महत्त्वाची कडी ठरते.
सूडकऱ्या मानसिकतेतून 1996 मध्ये रेणुका-सीमा-अंजनाबाई क्रांतीचे अपहरण करतात; गाडीने जात असताना वाटेत दिसलेल्या शेतात तिला नेले जाते आणि तिथेच तिची हत्या करून मृतदेह त्या शेतातच टाकून दिला जातो.
यावेळी मात्र क्रांतीची आई हार न मानता पोलिसांत ठोस तक्रार दाखल करते; यावरूनच गंभीर तपास सुरू होतो आणि पहिल्यांदाच या टोळीच्या विरोधात मजबूत गुन्हा उभा राहतो.
काही महिने अंडरग्राऊंड राहिल्यानंतर ही टोळी पुन्हा मोहनच्या घराजवळ येते – यावेळी उद्दिष्ट असते दुसऱ्या मुलाला उचलण्याचे; पण पोलिसांनी सापळा रचलेला असतो आणि 19 नोव्हेंबर 1996 रोजी तिन्ही आई-मुलींची मोहनच्या घरातूनच अटक होते.
चौकशी, कबुलीजबाब आणि न्यायालयीन निर्णय
अटकेनंतर रेणुकाचा पती किरण स्वतःला वाचवण्यासाठी सरकारी साक्षीदार बनतो आणि या राक्षसी गुन्ह्यांबाबतचे सर्व तपशील – कोणत्या शहरातून कोणते मूल, कधी, कसे उचलले, कोठे मारून टाकले – न्यायालयासमोर मांडतो.
वेगवेगळ्या शहरांतील अनेक साक्षीदारांनीही या तिघींना मुलांसोबत फिरताना पाहिल्याची, काही ठिकाणी थेट गुन्हा करताना ओळखल्याची साक्ष दिली; यावरून १३ अपहरण आणि १० हत्यांचे आरोप ठरवले गेले, मात्र पुराव्यांच्या मर्यादेमुळे ६ हत्याच कायदेशीररीत्या सिद्ध झाल्या.
अटक झाल्यानंतर अंदाजे दोन वर्षांनी अंजनाबाईची तब्येत खालावते आणि सुमारे ५० वर्षांच्या वयात तिचा तुरुंगातच मृत्यू होतो; तिचा अध्याय तिथेच संपतो.
2006 मध्ये सर्वोच्च न्यायालयाने रेणुका शिंदे आणि सीमा गवित यांना “दुर्मिळातील दुर्मिळ” (rarest of rare) श्रेणीतील गुन्हा मानत मृत्युदंडाची शिक्षा कायम ठेवली; त्या स्वतंत्र भारतातील मृत्युदंड ठोठावलेल्या पहिल्या महिला ठरल्या.
Mercy petition, वाढलेला विलंब आणि मृत्युदंडाचे जन्मठेपेत रूपांतर
रेणुका आणि सीमाने राष्ट्रपतींकडे दया याचिका (mercy petition) दाखल केली होती; तत्कालीन राष्ट्रपती प्रणब मुखर्जींनी या याचिका फेटाळल्या, मात्र त्यावर निर्णय देण्यास झालेला मोठा विलंब हा पुढील टप्प्यात निर्णायक मुद्दा ठरला.
या विलंबाविरोधात दोन्ही बहिणींनी बॉम्बे हायकोर्टाचा दरवाजा ठोठावला; 18 जानेवारी 2022 रोजी हायकोर्टाने “unexplained, gross delay” हे कारण देत त्यांचा मृत्युदंड रद्द करून शिक्षा आजीवन कारावासात बदलली.
ही शिक्षा “जीवनभरासाठी” आहे, म्हणजे त्यांच्या नैसर्गिक आयुष्यभर तुरुंगवास असा अर्थ; हरवलेल्या मुलांच्या पालकांमध्ये या निर्णयाविरोधात प्रचंड नाराजी आणि असमाधान व्यक्त झाले.
नंतर राज्य सरकारने हा निर्णय सर्वोच्च न्यायालयात आव्हान दिला; सर्वोच्च न्यायालयाने हायकोर्टने केलेले commutation (मृत्युदंड ते जन्मठेप) कायम ठेवले, पण महत्त्वाची अट घातली – “natural life without any remission”, म्हणजे कोणत्याही सवलतीशिवाय दोघींनी उर्वरित आयुष्य तुरुंगातच घालवावे.
येरवडा तुरुंगातील वर्तमान – फर्लो/परोलवर कठोर भूमिका
सध्या रेणुका शिंदे आणि सीमा गवित या दोघी पुण्यातील येरवडा मध्यवर्ती कारागृहात आजीवन कारावासाची शिक्षा भोगत आहेत.
दोघींनी कारावासातील फर्लो (तात्पुरती रजा) आणि परोलसाठी अर्ज केले आहेत; कायद्याप्रमाणे साधारण कैद्यांना कुटुंबीयांना भेटण्यासाठी, वैयक्तिक कारणांसाठी अशी रजा मिळू शकते.
राज्य सरकार आणि न्यायालयाची भूमिका
- तुरुंग प्रशासनाने दोन्ही बहिणींना “flight risk” म्हणजे सुटल्यावर पळून जाण्याची शक्यता जास्त असल्याचे नमूद करून त्यांचे फर्लो/परोल अर्ज नाकारले.
- 2025 मध्ये बॉम्बे हायकोर्टाने सीमाच्या फर्लो याचिकेवर राज्य सरकारला सविस्तर उत्तर द्यायला सांगितले, तर रेणुकाच्या याचिकेवरही स्वतंत्र सुनावणी सुरू असल्याचे नोंदवले.
- महाराष्ट्र सरकारने अधिकृतपणे स्पष्ट केले आहे की गवित बहिणींच्या परोल/फर्लोला राज्य ठाम विरोध करणार आहे; कारण त्यांच्या अटकेसाठी प्रचंड कष्ट घ्यावे लागले आणि त्या पुन्हा सुटून गेल्यास समाजासाठी गंभीर धोका ठरू शकतात.
त्यानंतर सप्टेंबर 2025 मध्ये बॉम्बे हायकोर्टाने या बहिणींना इतर कैद्यांप्रमाणे फर्लो किंवा परोलचा अधिकार मिळणार नसल्याचे स्पष्ट केले आणि त्यांच्या तात्पुरत्या सुटकेच्या मागणीला नकार दिला; “सुप्रीम कोर्टाने दिलेल्या ‘no remission’ निर्देशामुळे या दोघींची फर्लो/परोल पात्रता आपोआप बाद होते” असे न्यायालयाने स्पष्ट केले.
शेवटचा प्रश्न – शिक्षा पुरेशी आहे का?
एकीकडे कायद्याच्या चौकटीत उभा राहिलेला मुद्दा आहे – मृत्युदंडातून जन्मठेप, त्यातही “remission” नसलेली नैसर्गिक आयुष्यभराची शिक्षा, आणि त्या शिक्षेतही फर्लो/परोलचा अधिकार आहे का नाही याचा कायदेशीर वाद.
तर दुसरीकडे आहेत तीन दशकांपूर्वीच्या त्या गल्लीबोळातील हंबरडा फोडणारे पालक, ज्यांना अजूनही आपल्या हरवलेल्या मुलांचे नाव न्यायालयाच्या कागदांवरही नीट दिसत नाही; त्यांच्यासाठी रेणुका-सीमा आजही “फाशीही कमीच” अशी भावना जागवणाऱ्या गुन्हेगार आहेत.
महाराष्ट्रातील सर्वात थरारक बालअपहरण-हत्या प्रकरणात न्यायप्रक्रियेने आता असा टप्पा गाठला आहे की – दोन्ही बहिणी आयुष्यभर येरवडा तुरुंगाच्या भिंतीआड राहणार हे जवळपास निश्चित; पण त्यांच्या गुन्ह्यांनी उध्वस्त झालेल्या कुटुंबांच्या नजरेत ही शिक्षा पुरेशी आहे का, हा प्रश्न मात्र अजूनही अनुत्तरितच आहे.
