मुसहरी गाव – दारिद्र्यात जगणारे पण एकमेकांसाठी उभे असणारे
बेगूसरायचा मुसहरी भाग 2006 च्या काळात तीव्र दारिद्र्याने ग्रासलेला होता; बहुतांश लोक दैनंदिन मजुरी, बैलगाडी (पालखी/पालन) चालवणे, शेतीत मजुरी करून कसाबसा दोन वेळच्या भाकरीची सोय करत होते. फ्रीज, मोटारसायकल, कार, अगदी सायकलीही त्यांच्या जीवनात गरज नव्हती; त्यांच्यासाठी खरा लक्झरी म्हणजे कुटुंबातील सर्वांना पोटभर अन्न मिळणे एवढेच.
या अभावातही गावात आपुलकी आणि एकमेकांची काळजी जास्त दिसत होती; प्रत्येकाला प्रत्येक कुटुंबाची ओळख होती, कोणाचे घर कुठे, कोणाचे नाते कोणाशी – हे सगळे सगळ्यांना ठाऊक होते. अशा वातावरणातच सादा कुटुंब मोठ्या संयुक्त कुटुंबासारखे राहत होते; चुलत भाऊ‑बहिणी, मामा‑मावशी, काका‑काकू – सगळ्यांची घरे जवळजवळ चिकटलेली, आणि घरातील मुले एकत्र खेळत, वाढत होती.
पहिली हरवलेली मुलगी – शांततेत गिळलेला पहिला गुन्हा
या संयुक्त कुटुंबातील सुमारे सहा वर्षांची एक मुलगी अचानक गायब झाली, आणि रोज अंगणात खेळणारी ही मुलगी अचानक दिसेनाशी झाल्याने शेजाऱ्यांना प्रथम संशय आला. संध्याकाळ होताच सादा कुटुंबाने आजूबाजूला चौकशी केली, मुलीचा शोध सुरू झाला; गावकरी लहान लहान टोळ्या करून अंधारात, शेतात, रस्त्यांवर त्या मुलीला शोधू लागले.
परंतु पहिल्याच रात्रीनंतर घरातील पुरुष प्रमुखाने गावकऱ्यांना थांबवले –
“तुम्ही शोधू नका, आम्ही स्वतः बघतो”
आणि त्याच क्षणापासून ना पोलिसांत तक्रार, ना पुढील मदत स्विकारण्याची तयारी. ग्रामीण समाजाने त्यांचा निर्णय “आदराने” मान्य केला; कुटुंबाचे दुःख, घरातील मुलांची भीती पाहून कोणाचाच पुढे प्रश्न विचारण्याचा धीर झाला नाही.
दुसरी मुलगी – तीन महिन्यांत पुन्हा अंधार
या अंधाऱ्या वातावरणात थोडी प्रकाशकिरणे आणत सादा कुटुंबात एका नवजात मुलीचा जन्म झाला आणि संपूर्ण कुटुंबाने ही नवीन जीवाची आगमन “देवाने पाठवलेली दुसरी मुलगी” मानून साजरे केले. शेजारी नीट कपडे, लहान भेटवस्तू घेऊन आले; कुणीतरी त्यांच्या शेतीची कामे करून दिली, कुणीतरी बैलगाडी हाकली, म्हणजे या कुटुंबाचे दुःख थोडे जरी हलके होईल.
मात्र या मुलीच्या जन्मानंतर अवघे तीन महिने गेल्यावर तीही घरातून गायब झाली. यावेळी सादा कुटुंबप्रमुखाने स्पष्ट सांगितले – या मुलीच्या गायब होण्याची खबर गावाबाहेर जाऊ नये; घरातून रडण्याचे आवाज हळूहळू थांबले, घरातील लोक बाहेर कमी दिसू लागले आणि गावकऱ्यांनीही फक्त कुजबुज केली, पण थेट काही विचारण्याचे धाडस केले नाही. काही महिन्यांतच सादा कुटुंबाने या दोन्ही मुलींचा उल्लेख करणेच बंद केले – जणू त्या कधी जन्मल्याच नव्हत्या.
‘खुशी’चा शोध – आणि ८ वर्षांच्या मुलाचे थंड हसू
काही महिन्यांनी त्याच गावातील तीन वर्षांची एक मुलगी ‘खुशी’ शाळेतून परत येताना गायब झाली; तिची आई देवी नेहमीप्रमाणे शाळेच्या गेटवर पोहोचली तेव्हा तिला मुलगी दिसली नाही. पूर्वीच्या दोन प्रकरणांची आठवण होताच देवी घाबरली; तिने लगेच गावकऱ्यांची मदत मागितली, आणि या वेळी पूर्ण गाव, तसेच बाहेरच्या लोकांनीही तिला साहाय्य केले.
एक दिवसभर शोध घेऊन काहीच धागेदोरे न मिळाल्याने देवी शेवटी पोलिस स्टेशनमध्ये जाऊन मिसिंग रिपोर्ट दाखल करते; तेव्हा प्रथमच बेगूसराय पोलिसांना समजते की या गावातून आधीही दोन मुली रहस्यमयरीत्या गायब झाल्या आहेत. पोलिसांनी थेट सादा कुटुंबाचा दरवाजा ठोठावला; आधी त्यांना मुली हरवल्यावर तक्रार न दिल्याबद्दल खडसावले गेले, त्यावर कुटुंबप्रमुखाने फक्त प्रतिष्ठा व नाव बिघडेल या भीतीचा उल्लेख केला.
याच वेळी शेजारच्या घरातून एक स्त्री पुढे येऊन म्हणाली –
“जर कुणी मदत करू शकतो तर हा करू शकेल”
आणि तिने स्वतःच्या आठ वर्षांच्या मुलाला पुढे ढकलले; त्याचे नाव – अमरजीत सादा. अमरजीत पोलिसांसमोर स्थिर उभा राहून त्यांच्याकडे निर्विकार नजरेने पाहत राहिला, कोणत्याही प्रश्नाला उत्तर नाही, फक्त जेव्हा ‘खुशी’चे नाव येई तेव्हा हलकं, विचित्र हसू.
थरकाप उडवणारा कबुलीजबाब
पहिल्या काही मिनिटांत पोलिसांना वाटले – हा मुलगा त्यांचा वेळ वाया घालवत आहे; ते निघायला निघाले, तेवढ्यात अमरजीत म्हणाला –
“जर मला बिस्किटचं पाकीट दिलंत तर मी तुम्हाला सांगतो खुशी कुठे आहे.”
पोलिसांनी कुतूहलाने त्याची अट मान्य केली; बिस्किट मिळताच अमरजीत त्यांना गावाबाहेरील झुडपांनी वेढलेल्या मैदानाकडे घेऊन गेला.
तिथे त्याने जमिनीवर पडलेल्या, जाणीवपूर्वक वर टाकलेल्या गवतातील एका ठिकाणी बोट दाखवले; गवत बाजूला केल्यावर समोर होती खुशीची रक्ताने माखलेली निर्जीव देह. पोलिस धक्का खाऊन तोल जात असताना, आठ वर्षांचा अमरजीत शांत डोळ्यांनी आणि चेहऱ्यावर अजब हसू ठेवून हे दृश्य पाहत राहिला.
थाण्यात नेल्यावर पुन्हा बिस्किटच्या बदल्यात त्याने पूर्ण गुन्हा उघड केला –
“मीच खुशीला सुलावलं.”
त्याने सांगितले, शाळेजवळून खुशीला ओळखून तो तिला मैदानात घेऊन आला; प्रथम तिचे गळा प्रचंड जोरात दाबून ती बेशुद्ध होईपर्यंत दबवला, आणि ते पुरेसे न वाटल्याने जवळची वीट उचलून तिच्या डोक्यावर आणि शरीरावर वार करत राहिला, तिच्या आरडाओरडीतच तिचा जीव गेला.
स्वतःच्या बहिणींचा खून – आणि कुटुंबाचा मौन सहकारीपणा
खुशीचा खून कबूल केल्यानंतर पोलिसांच्या मनात जळजळता प्रश्न निर्माण झाला – “पूर्वी गायब झालेल्या दोन मुलींचं काय?” कुटुंबाशी नातं पाहूनही त्यांनी थेट विचारण्याची हिम्मत केली आणि अमरजीतने निर्विकारपणे मान डोलावत सांगितले की त्या दोन्ही मुली – त्याची स्वतःची चुलत बहीण आणि लहान बहीण – त्यानेच अगदी खुशीप्रमाणेच मारल्या.
यानंतर सादा कुटुंबातील मोठ्या मंडळींनाही सर्व कबूल करावे लागले; सात वर्षांचा असताना अमरजीतने प्रथम सहा वर्षांच्या चुलत बहिणीचा खून केला, तेव्हा वडिलांनी “आपल्या मुलाच्या भविष्याचे रक्षण” या कारणावरून पोलिसकडे न जाता पूर्ण गावाला शोध थांबवायला सांगितले. दुसऱ्या वेळी – जेव्हा त्याने स्वतःच्या तीन महिन्यांच्या बहिणीचा खून केला – तेव्हाही कुटुंबाने गुन्हा दडपण्याचा तोच मार्ग स्वीकारला; मात्र या दोन हत्यांनंतर घरच्यांच्या मनात स्वतःच्या मुलाबद्दलच भीती निर्माण झाली होती.
खुशीचा मृतदेह सापडताच आणि अमरजीतने तिसरी हत्या मान्य करताच, अखेर त्याची आईच त्याला पोलिसांसमोर आणणारी ठरली; स्वतःच्या मुलाच्या कृत्यांपासून वैतागलेली ही आई त्याला पुढे ढकलून म्हणाली – “याच्याकडे विचारा.” पोलिस तपासात हेही स्पष्ट झाले की वर्षानुवर्षे अमरजीतचे गुन्हे लपवून ठेवणे, लोकांना चुकीची माहिती देणे, आणि पोलिसांकडे न जाणे – हीही स्वतःमध्ये गंभीर गुन्हेगारी सहकाराची उदाहरणे होती.
‘किलर टेंडन्सी’चा उगम – अजूनही कोडे
कायदा आणि बालवय लक्षात घेता, आठ वर्षांच्या अमरजीतला सामान्य कारागृहात न टाकता विशेष देखरेखीत ठेवण्यात आले; तिथे अनेक मानसोपचारतज्ज्ञ आणि मानवी वर्तनाचा अभ्यास करणारे तज्ज्ञ त्याची मुलाखत घेऊ लागले. सादा कुटुंब इतके गरीब होते की त्यांच्या घरात कधी टीव्हीही नव्हता, चित्रपट‑सिरीअल तर दूरची गोष्ट; त्यामुळे हिंसा, खून यांची नक्कल त्याने कुठून केली याचे कोणतेही सरळ उत्तर सापडत नव्हते.
त्यांची सर्वांत मोठी गोंधळात टाकणारी बाब म्हणजे – एक छोटा मुलगा, ज्याला मृत्यूचा अर्थ पूर्णपणे समजतही नसावा, त्याने एवढ्या थंडपणे आणि “समाधान” मिळावे अशा वृत्तीने एखाद्याचा जीव घेण्याचा मार्ग कसा शिकल? प्रश्न असा होता की या “किलर टेंडन्सीज” त्याच्या आत निर्माण झाल्याच कशा – आनुवंशिक विकृती, मानसिक आजार, किंवा जीवनातील काही गुप्त आघात? अध्ययन आणि चौकशी करूनही तज्ज्ञांना ठोस कारण गवसले नाही.
१८ वर्षांनंतरची सुटका – आणि एक अदृश्य चेहरा
सुमारे 2016 च्या सुमारास, अमरजीत 18 वर्षांचा झाल्यावर, न्यायालयीन आदेशानुसार त्याला “सुधारलेले” मानण्यात आले आणि एका नवीन नाव व ओळखीने दुसऱ्या शहरात हलवण्यात आले. त्याचे वर्तमान ठिकाण, नाव किंवा चेहरा कसा आहे – याची अधिकृत माहिती बाहेर आलेली नाही; समाजातील सर्वसामान्यांसाठी तो आज एक अदृश्य सावलीसारखा आहे.
कागदोपत्री हा केस संपला असला, तरी मुसहरीच्या लोकांच्या स्मरणात आणि गुन्हेगारी मानसशास्त्राच्या अभ्यासकांसाठी हा प्रसंग एक जिवंत प्रश्नच उरला आहे – एका गरीब, साध्या खेड्यात वाढलेल्या मुलाच्या मनात इतकी अंधारी हिंसा नेमकी कुठून आली? आणि सर्वांत मोठा प्रश्न असा की, अशा “अमरजीत” ला आपण पुन्हा समाजात सोडताना खरोखर सुरक्षित आहोत का?